37 views

Օսմանյան կայսրության կողմից 1915թ. հայերի նկատմամբ իրականացված ցեղասպանությունը 20-րդ դարասկզբի մեծագույն ոճրագործությունն էր: Աշխարհասփյուռ հայությունը հիշատակում է Հայոց ցեղասպանության 108-րդ տարելիցը: Օսմանյան կայսրությունում Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին իրագործված հայ բնակչության կոտորածներն անվանում են Հայոց ցեղասպանություն: Այդ կոտորածներն իրագործվեցին երիտթուրքական կառավարության կողմից Օսմանյան կայսրության տարբեր շրջաններում: Այս իրադարձություններին միջազգային առաջին արձագանքը 1915թ. մայիսի 24-ի Ֆրանսիայի, Ռուսաստանի և Մեծ Բրիտանիայի համատեղ հայտարարությունն էր, որտեղ հայ ժողովրդի նկատմամբ կատարված բռնությունները բնորոշվեցին որպես «հանցագործություն մարդկության և քաղաքակրթության դեմ»: Կողմերը կատարված հանցագործության համար պատասխանատու էին համարում թուրքական կառավարությանը: Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին երիտթուրքական կառավարությունը որդեգրեց պանթուրքիզմի քաղաքականությունը, որը Օսմանյան կայսրության մնացորդները պահպանելու նպատակ ուներ: Ըստ այդ ծրագրի քաղաքականության, պետք է ստեղծվեր մեծ Թուրքական կայսրությունը, որի սահմանները կձգվեին մինչև Չինաստան՝ ներառելով Կովկասի, Միջին Ասիայի բոլոր թյուրքալեզու ժողովուրդներին: Ծրագիրը նախատեսում էր այդ ճանապարհին բոլոր ազգային փոքրամասնությունների թյուրքացում: Թուրքական այդ գաղափարի իրագործման համար հիմնական խոչընդոտը համարվում էին հայերը: Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին Օսմանյան կայսրությունում ապրում էր 2 միլիոնից ավելի հայ: 1915-1923թթ. ժամանակահատվածում թուրքական յաթաղանի զոհ դարձավ շուրջ 1.5 միլիոն հայ, մնացածները` կամ բռնի մահմեդականացվեցին, կամ էլ ապաստանեցին աշխարհի տարբեր երկրներում: Ցեղասպանություն տերմինը 1944թ. շրջանառության մեջ է դրել հրեական ծագումով լեհ իրավաբան, պրոֆեսոր Ռաֆայել Լեմկինը: Լեմկինի ընտանիքը հրեական Հոլոքոսթի զոհերից էր, և այս տերմինով նա ցանկանում էր նկարագրել ու սահմանել սպանությունների ու բռնությունների նացիստական համակարգված քաղաքականությունը, ինչպես նաև 1915թ. Օսմանյան կայսրությունում հայերի դեմ իրագործված վայրագությունները: Ցեղասպանությունը մարդկանց որևէ խմբի կազմակերպված բնաջնջումն է` նրանց հավաքական գոյությանը վերջ դնելու հիմնանպատակով: Հետևաբար, ցեղասպանության իրագործման համար անհրաժեշտ է կենտրոնացված ծրագրավորում և իրագործման ներքին մեխանիզմներ, ինչն էլ ցեղասպանությունը դարձնում է պետական հանցագործություն, քանի որ միայն պետությունն է օժտված այն բոլոր ռեսուրսներով, որոնք կարելի է օգտագործել այս քաղաքականությունն իրականացնելու համար: 1915թ. ապրիլի 24-ին սկիզբ առած ձերբակալություններով և դրան հետևած հարյուրավոր հայ մտավորականների ոչնչացումով, սկսվեց հայ բնակչության բնաջնջման առաջին փուլը: Հետագայում աշխարհասփյուռ հայերը ապրիլի 24-ը սկսեցին նշել, որպես Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օր: Հայոց ցեղասպանության իրագործման երկրորդ փուլը` մոտ 60.000 հայ տղամարդկանց զորակոչն էր թուրքական բանակ, որոնք հետագայում զինաթափվեցին ու սպանվեցին իրենց թուրք զինակիցների կողմից: Ցեղասպանության երրորդ փուլը նշանավորվեց կանանց, երեխաների, ծերերի ջարդով ու տեղահանությամբ դեպի Սիրիական անապատ: Տեղահանության ընթացքում հարյուր հազարավոր մարդիկ սպանվեցին թուրք զինվորների, ոստիկանների, քրդական ու չերքեզական ավազակախմբերի կողմից: Շատերը մահացան սովից ու համաճարակային հիվանդություններից: Հազարավոր կանայք ու երեխաներ ենթարկվեցին բռնության: Տասնյակ հազարավոր հայեր բռնի մահմեդականացվեցին: Հայոց ցեղասպանության վերջին փուլը` մասսայական տեղահանությունների և հայ ազգի դեմ իր իսկ հայրենիքում իրագործած զանգվածային բնաջնջումների բացարձակ ժխտումն է թուրքական կառավարության կողմից: Չնայած Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման շարունակական գործընթացին`Թուրքիան ամեն կերպ պայքարում է Հայոց ցեղասպանության ճանաչման դեմ, այդ թվում օգտագործելով պատմության նենգափոխումներ, քարոզչական տարբեր միջոցներ, լոբբինգ և այլն: 1948թ. դեկտեմբերի 9-ին, Միավորված ազգերի կազմակերպությունը ընդունեց «Ցեղասպանության հանցագործության կանխման և դրա համար պատժի մասին» կոնվենցիան, ըստ որի ցեղասպանությունը սահմանվում է որպես միջազգային հանցագործություն և ստորագրող պետությունները պարտավորվում են կանխել, ինչպես նաև պատժել ցեղասպանություն իրականացնողներին: ÕƒÕ¡Õ¶Õ¡Õ¹Õ¸Ö'Õ´ Օսմանյան կառավարության կողմից իրականացրած Հայոց ցեղասպանության փաստը հիմնավորվել, ճանաչվել ու հաստատվել է ականատեսների վկայություններով, օրենքներով, բանաձևերով և բազմաթիվ նահանգների ու միջազգային հեղինակավոր կազմակերպությունների որոշումներով: 1915-23թթ. Օսմանյան կայսրությունում հայ բնակչության մասսայական կոտորածները որպես նախապես ծրագրավորված ու հետևողականորեն իրագործած ցեղասպանական ակտ որակող փաստաթղթերի ամբողջական շարքը հսկայական է: Ստորև ներկայացված է Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչած պետությունների, կազմակերպությունների, նահանգային և ինքնակառավարման մարմինների ու քաղաքային խորհուրդների համառոտ ցանկը: Ô½Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö'Õ´Õ¶Õ¥Ö€, Ö…Ö€Õ¥Õ¶Ö"Õ¶Õ¥Ö€ Ö‡ Õ°Õ¼Õ¹Õ¡Õ¯Õ¡Õ£Ö€Õ¥Ö€ Մեքսիկայի Սենատի կողմից Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչող հռչակագիր – 8 փետրվարի, 2023թ. Լատվիայի Հանրապետության խորհրդարանի կողմից Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչող և դատապարտող հռչակագիր - 6 մայիսի, 2021թ. Սիրիայի Արաբական Հանրապետության Ժողովրդական Ժողովի՝ Օսմանյան Պետության կողմից իրականացված հայ ժողովրդի ցեղասպանության ճանաչման և դատապարտման վերաբերյալ բանաձև - 13 փետրվարի, 2020թ. ԱՄՆ Սենատի կողմից Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչող և դատապարտող բանաձև - 12 դեկտեմբերի, 2019թ. ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատի կողմից Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ ԱՄՆ դիրքորոշումը հաստատող բանաձև - 30 հոկտեմբերի, 2019թ. Հանրապետության Ասամբլեայի (Պորտուգալիայի խորհրդարանի) դիրքորոշում Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ - 26 ապրիլի, 2019թ. Իտալիայի Պատգամավորների պալատի նախաձեռնություն, որով կոչ է անում Իտալիայի կառավարությանը ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը - 10 ապրիլի, 2019թ. Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնի հրամանագիր ապրիլի 24-ը Հայոց ցեղասպանության հիշատակի ազգային օր ճանաչելու մասին - 10 ապրիլի, 2019թ. Չեխիայի խորհրդարանի Պատգամավորների պալատի՝ Հայոց ցեղասպանության և մարդկության դեմ գործած այլ հանցագործությունները ճանաչող և դատապարտող բանաձև - 26 ապրիլի, 2017թ. Հայոց ցեղասպանության ժխտումը քրեականացնող դրույթի՝ Ֆրանսիայի Սենատի կողմից հաստատում - 14 հոկտեմբերի, 2016թ. Ô»Õ½Ö€Õ¡ÕµÕ¥Õ¬Õ« ÕŠÕ¥Õ¿Õ¸Ö'Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Ô¿Õ¶Õ¥Õ½Õ¥Õ©Õ« Õ¯Ö€Õ©Õ¸Ö'Õ©ÕµÕ¡Õ¶, Õ´Õ·Õ¡Õ¯Õ¸Ö'ÕµÕ©Õ« Ö‡ Õ½ÕºÕ¸Ö€Õ¿Õ« Õ°Õ¡Õ¶Õ±Õ¶Õ¡ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Õ« Õ¢Õ¡Õ¶Õ¡Õ±Ö‡ - 01 Ö…Õ£Õ¸Õ½Õ¿Õ¸Õ½Õ«, 2016Õ©. Ô³Õ¥Ö€Õ´Õ¡Õ¶Õ«Õ¡ÕµÕ« Ô´Õ¡Õ·Õ¶Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ€Õ¡Õ¶Ö€Õ¡ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö'Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Ô²Õ¸Ö'Õ¶Õ¤Õ¥Õ½Õ©Õ¡Õ£Õ« Õ¢Õ¡Õ¶Õ¡Õ±Ö‡ - 02 Õ°Õ¸Ö'Õ¶Õ«Õ½Õ«, 2016Õ©. Պարագվայի Հանրապետության Սենատի բանաձև - 29 հոկտեմբերի, 2015թ. Բելգիայի Թագավորության Ներկայացուցիչների պալատի բանաձև - 24 հուլիսի, 2015թ. Ô²Ö€Õ¡Õ¦Õ«Õ¬Õ«Õ¡ÕµÕ« Ô´Õ¡Õ·Õ¶Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ€Õ¡Õ¶Ö€Õ¡ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö'Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Ô´Õ¡Õ·Õ¶Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ½Õ¥Õ¶Õ¡Õ¿Õ« Õ¢Õ¡Õ¶Õ¡Õ±Ö‡ - 29 Õ´Õ¡ÕµÕ«Õ½Õ«, 2015Õ©. Ô¼ÕµÕ¸Ö'Ö"Õ½Õ¥Õ´Õ¢Õ¸Ö'Ö€Õ£Õ« Õ"Õ¥Õ® Ô´Ö"Õ½Õ¸Ö'Õ©ÕµÕ¸Ö'Õ¶, Õ­Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« Õ¢Õ¡Õ¶Õ¡Õ±Ö‡ - 6 Õ´Õ¡ÕµÕ«Õ½Õ«, 2015Õ©. Ռուսաստանի Դաշնություն, Պետական դումայի հայտարարություն՝ Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի կապակցությամբ - 24 ապրիլի, 2015թ. Ô³Õ¥Ö€Õ´Õ¡Õ¶Õ«Õ¡ÕµÕ« Ô´Õ¡Õ·Õ¶Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ€Õ¡Õ¶Ö€Õ¡ÕºÕ¥Õ¿Õ¸Ö'Õ©ÕµÕ¸Ö'Õ¶, Õ†Õ¡Õ­Õ¡Õ£Õ¡Õ° Õ…Õ¸Õ¡Õ­Õ«Õ´ Ô³Õ¡Õ¸Ö'Õ¯Õ« Õ°Õ¡ÕµÕ¿Õ¡Ö€Õ¡Ö€Õ¸Ö'Õ©ÕµÕ¸Ö'Õ¶ - 23 Õ¡ÕºÖ€Õ«Õ¬Õ«, 2015Õ©. Ավստրիայի խորհրդարանի հայտարարություն՝ իրագործված ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի հիշատակի կապակցությամբ - 22 ապրիլի, 2015թ. Եվրոպական խորհրդարանի բանաձև` Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի կապակցությամբ - 15 ապրիլի, 2015թ. Չեխիայի Հանրապետություն, Խորհրդարանի պատգամավորների պալատի արտաքին հարաբերությունների կոմիտեի բանաձև՝ Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի կապակցությամբ - 14 ապրիլի, 2015թ. Õ‰Õ«Õ¬Õ«, ÕŠÕ¡Õ¿Õ£Õ¡Õ´Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ« ÕºÕ¡Õ¬Õ¡Õ¿Õ« Õ¢Õ¡Õ¶Õ¡Õ±Ö‡ - 14 Õ¡ÕºÖ€Õ«Õ¬Õ«, 2015Õ©. Հռոմի սրբազան քահանայապետ Ն. Ս. Ֆրանցիսկոսի հայտարարություն Վատիկանում պատարագի ժամանակ - 12 ապրիլի, 2015թ. Բոլիվիայի Սենատի և Պատգամավորների պալատի բանաձևեր - 27 նոյեմբերի, 2014թ. Õ‡Õ¾Õ¥Õ¤Õ«Õ¡ÕµÕ« Õ­Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« Õ¢Õ¡Õ¶Õ¡Õ±Ö‡ - 11 Õ´Õ¡Ö€Õ¿Õ«, 2010Õ©. ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատի կոմիտեի որոշում - 4 մարտի, 2010թ. ՄԵՐԿՈՍՈՒՐ-ի խորհրդարանական լիագումար նիստի որոշում - 19 նոյեմբերի, 2007թ. ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատի կոմիտեի որոշում - 10 հոկտեմբերի, 2007թ. Չիլի, Սենատի որոշում - 7 հուլիսի, 2007թ. Ô±Ö€Õ£Õ¥Õ¶Õ¿Õ«Õ¶Õ¡, Ö…Ö€Õ¥Õ¶Ö" - 15 Õ°Õ¸Ö'Õ¶Õ¾Õ¡Ö€Õ«, 2007Õ©. Արգենտինա, Սենատի հատուկ հայտարարություն -19 ապրիլի, 2006թ. Ô¼Õ«Õ¿Õ¾Õ¡, Ô±Õ½Õ¡Õ´Õ¢Õ¬Õ¥Õ¡ÕµÕ« Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö'Õ´ - 15 Õ¤Õ¥Õ¯Õ¿Õ¥Õ´Õ¢Õ¥Ö€Õ«, 2005Õ©. ÔµÕ¾Ö€Õ¸Õ­Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö'Õ´ - 28 Õ½Õ¥ÕºÕ¿Õ¥Õ´Õ¢Õ¥Ö€Õ«, 2005Õ©. ÕŽÕ¥Õ¶Õ¥Õ½Õ¸Ö'Õ¥Õ¬Õ¡, Ô±Õ¦Õ£Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Ô±Õ½Õ¡Õ´Õ¢Õ¬Õ¥Õ¡ÕµÕ« Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö'Õ´ - 14 Õ°Õ¸Ö'Õ¬Õ«Õ½Õ«, 2005Õ©. Ô³Õ¥Ö€Õ´Õ¡Õ¶Õ«Õ¡, Ô½Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö'Õ´ - 15 Õ°Õ¸Ö'Õ¶Õ«Õ½Õ«, 2005Õ©. Արգենտինա, Սենատի որոշում - 20 ապրիլի, 2005թ. Ô¼Õ¥Õ°Õ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶, Ô½Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö'Õ´ - 19 Õ¡ÕºÖ€Õ«Õ¬Õ«, 2005Õ©. Õ†Õ«Õ¤Õ¥Ö€Õ¬Õ¡Õ¶Õ¤Õ¶Õ¥Ö€, Ô½Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö'Õ´ - 21 Õ¤Õ¥Õ¯Õ¿Õ¥Õ´Õ¢Õ¥Ö€Õ«, 2004Õ©. Սլովակիա, Ազգային Ասամբլեայի որոշում - 30 նոյեմբերի, 2004թ. Կանադա, Համայնքների պալատի որոշում – 21 ապրիլի, 2004թ. Արգենտինա, Սենատի հռչակագիր - 31 մարտի, 2004թ. ÕˆÖ'Ö€Õ¸Ö'Õ£Õ¾Õ¡Õµ, Ö…Ö€Õ¥Õ¶Ö" - 26 Õ´Õ¡Ö€Õ¿Õ«, 2004Õ©. Ô±Ö€Õ£Õ¥Õ¶Õ¿Õ«Õ¶Õ¡, Ö…Ö€Õ«Õ¶Õ¡Õ£Õ«Õ® - 18 Õ´Õ¡Ö€Õ¿Õ«, 2004Õ©. Շվեյցարիա (Շվեյցարական Կոնֆեդերացիա) օրենք, Ազգային խորհրդի որոշում - 16 դեկտեմբերի, 2003թ. Արգենտինա, Սենատի որոշում - 20 օգոստոսի, 2003թ. Կանադա, Սենատի որոշում - 13 հունիսի, 2002թ. ÔµÕ¾Ö€Õ¸Õ­Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö'Õ´ - 28 ÖƒÕ¥Õ¿Ö€Õ¾Õ¡Ö€Õ«, 2002Õ©. Նորին Սուրբ Օծություն Հովհաննես Պողոս II-ի և Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին II-ի հռչակագիր, ՀՀ Ս. Էջմիածին - 27 սեպտեմբերի, 2001թ. Õ€Õ¸Õ¾Õ°Õ¡Õ¶Õ¶Õ¥Õ½ ÕŠÕ¸Õ²Õ¸Õ½ II-Õ« Õ¡Õ²Õ¸Õ©Ö" Ô¾Õ«Õ®Õ¥Õ¼Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¢Õ¥Ö€Õ¤Õ« Õ°Õ¸Ö'Õ·Õ¡Õ°Õ¡Õ´Õ¡Õ¬Õ«Ö€Õ¸Ö'Õ´ - 26 Õ½Õ¥ÕºÕ¿Õ¥Õ´Õ¢Õ¥Ö€Õ«, 2001Õ©. Õ–Ö€Õ¡Õ¶Õ½Õ«Õ¡, Ö…Ö€Õ¥Õ¶Ö" - 29 Õ°Õ¸Ö'Õ¶Õ¾Õ¡Ö€Õ«, 2001Õ©. Ô»Õ¿Õ¡Õ¬Õ«Õ¡, ÕŠÕ¡Õ¿Õ£Õ¡Õ´Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ« ÕºÕ¡Õ¬Õ¡Õ¿Õ« Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö'Õ´ - 16 Õ¶Õ¸ÕµÕ¥Õ´Õ¢Õ¥Ö€Õ«, 2000Õ©. ÔµÕ¾Ö€Õ¸Õ­Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö'Õ´ - 15 Õ¶Õ¸ÕµÕ¥Õ´Õ¢Õ¥Ö€Õ«, 2000Õ©. Ֆրանսիա, Սենատ, օրինագիծ - 7 նոյեմբերի, 2000թ. Ô¼Õ«Õ¢Õ¡Õ¶Õ¡Õ¶, Ô½Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö'Õ´ - 11 Õ´Õ¡ÕµÕ«Õ½Õ«, 2000Õ©. Շվեդիա, Խորհրդարանի զեկույց - 29 մարտի, 2000թ. Õ–Ö€Õ¡Õ¶Õ½Õ«Õ¡, Ô±Õ¦Õ£Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Ô±Õ½Õ¡Õ´Õ¢Õ¬Õ¥Õ¡, Ö…Ö€Õ«Õ¶Õ¡Õ£Õ«Õ® - 28 Õ´Õ¡ÕµÕ«Õ½Õ«, 1998Õ©. Բելգիա, Սենատի որոշում - 26 մարտի, 1998թ. Ô¼Õ«Õ¢Õ¡Õ¶Õ¡Õ¶, ÕŠÕ¡Õ¿Õ£Õ¡Õ´Õ¡Õ¾Õ¸Ö€Õ¶Õ¥Ö€Õ« ÕºÕ¡Õ¬Õ¡Õ¿Õ« Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö'Õ´ - 3 Õ¡ÕºÖ€Õ«Õ¬, 1997Õ©. ԱՄՆ, Ներկայացուցիչների պալատ, որոշում 3540 - 11 հունիսի, 1996թ. Õ€Õ¸Ö'Õ¶Õ¡Õ½Õ¿Õ¡Õ¶, Ô½Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö'Õ´ - 25 Õ¡ÕºÖ€Õ«Õ¬ Õ«, 1996Õ©. Ô¿Õ¡Õ¶Õ¡Õ¤Õ¡, Õ€Õ¡Õ´Õ¡ÕµÕ¶Ö"Õ¶Õ¥Ö€Õ« ÕºÕ¡Õ¬Õ¡Õ¿Õ« Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö'Õ´ - 23 Õ¡ÕºÖ€Õ«Õ¬Õ«, 1996Õ©. Ռուսաստան, Դումայի որոշում - 14 ապրիլի, 1995թ. Արգենտինա, Սենատի որոշում - 5 մայիսի,1993թ. ÔµÕ¾Ö€Õ¸Õ­Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö'Õ´ - 18 Õ°Õ¸Ö'Õ¶Õ«Õ½Õ«, 1987Õ©. ԱՄՆ, Ներկայացուցիչների պալատ, համատեղ որոշում 247 - 12 սեպտեմբերի, 1984թ. Կիպրոս, Ներկայացուցիչների պալատի որոշում - 29 ապրիլի, 1982թ. Կիպրոսի Ներկայացուցիչների պալատի բանաձև - 24 օգոստոսի, 1975թ. ԱՄՆ, Ներկայացուցիչների պալատ, համատեղ որոշում 148 - 9 ապրիլի, 1975թ. Ուրուգվայ, Սենատ և Ներկայացուցիչների պալատ, որոշում - 20 ապրիլի, 1965թ. ԱՄՆ Սենատի որոշում 359 - 11 մայիսի, 1920թ. ԱՄՆ Կոնգրեսի Մերձավոր Արևելքի Նպաստամատույցի վերաբերյալ ակտ- 6 օգոստոսի, 1919թ. ԱՄՆ Սենատ, կից որոշում 12 - 9 փետրվարի, 1916թ. Ֆրանսիա, Մեծ Բրիտանիա և Ռուսաստան, համատեղ հռչակագիր - 24 մայիսի, 1915թ. Ô¿Õ¡Õ¦Õ´Õ¡Õ¯Õ¥Ö€ÕºÕ¸Ö'Õ©ÕµÕ¸Ö'Õ¶Õ¶Õ¥Ö€ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման վերաբերյալ Մարդու իրավունքների և կրոնի ազատությունների միջազգային հանձնաժողովի հայտարարություն - 1 փետրվարի, 2022թ․ Եվրոխորհրդարանի՝ Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ընդունումը խրախուսող բանաձև - 7 հունիսի, 2022թ Ազգերի Անդյան միության խորհրդարանի կողմից (Բոլիվիա, Կոլումբիա, Էկվադոր, Պերու) Հայոց ցեղասպանության ճանաչում - 20 սեպտեմբերի, 2016թ. Õ–Ö€Õ¡Õ¶Õ¯Õ¸Ö†Õ¸Õ¶Õ«Õ¡ÕµÕ« Õ´Õ«Õ»Õ¡Õ¦Õ£Õ¡ÕµÕ«Õ¶ Õ¯Õ¡Õ¦Õ´Õ¡Õ¯Õ¥Ö€ÕºÕ¸Ö'Õ©ÕµÕ¸Ö'Õ¶, Ô³Õ¬Õ­Õ¡Õ¾Õ¸Ö€ Ö"Õ¡Ö€Õ¿Õ¸Ö'Õ²Õ¡Ö€Õ« Õ°Õ¡ÕµÕ¿Õ¡Ö€Õ¡Ö€Õ¸Ö'Õ©ÕµÕ¸Ö'Õ¶ - 24 Õ¡ÕºÖ€Õ«Õ¬Õ«, 2015Õ©. Ô·Õ¬Õ¬Õ« ÕŽÕ«Õ¦Õ¬ Õ°Õ¸Ö'Õ´Õ¡Õ¶Õ«Õ¿Õ¡Ö€ Õ¯Õ¡Õ¦Õ´Õ¡Õ¯Õ¥Ö€ÕºÕ¸Ö'Õ©ÕµÕ¸Ö'Õ¶ - 9 Õ¡ÕºÖ€Õ«Õ¬Õ«, 2007Õ©. Թուրքիայի Մարդու իրավունքների ասոցիացիա, Ստամբուլի մասնաճյուղ -24 ապրիլի, 2006թ. Անցումային արդարադատության միջազգային կենտրոնի պատրաստած զեկույց TARC-ի համար -10 փետրվարի, 2003թ. YMCA-Õ« ÔµÕ¾Ö€Õ¸ÕºÕ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¤Õ¡Õ·Õ«Õ¶Ö" - 20 Õ°Õ¸Ö'Õ¬Õ«Õ½Õ«, 2002Õ©. ÔµÕ¾Ö€Õ¸ÕºÕ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ­Õ¸Ö€Õ°Õ¸Ö'Ö€Õ¤, Ô½Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¾Õ¥Õ°Õ¡ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾, Õ°Õ¼Õ¹Õ¡Õ¯Õ¡Õ£Õ«Ö€ - 24 Õ¡ÕºÖ€Õ«Õ¬Õ«, 2001Õ©. Õ"Õ¡Ö€Õ¤Õ¸Ö' Õ«Ö€Õ¡Õ¾Õ¸Ö'Õ¶Ö"Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ¬Õ«Õ£Õ¡ - 16 Õ´Õ¡ÕµÕ«Õ½Õ«, 1998Õ©. ÔµÕ¾Ö€Õ¸ÕºÕ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ­Õ¸Ö€Õ°Õ¸Ö'Ö€Õ¤, Ô½Õ¸Ö€Õ°Ö€Õ¤Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¾Õ¥Õ°Õ¡ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾, Õ°Õ¼Õ¹Õ¡Õ¯Õ¡Õ£Õ«Ö€ -24 Õ¡ÕºÖ€Õ«Õ¬Õ«, 1998Õ©. Ցեղասպանագետների ասոցիացիա -13 հունիսի, 1997թ. Õ"Õ¸Ö'Ö€Õ¤Õ«Õ½Õ¿Õ¡Õ¶Õ« ÕºÕ¡Õ¼Õ¬Õ¡Õ´Õ¥Õ¶Õ¿ Ô´Õ¥Ö€Õ¾Õ¥ÕµÕ« ÕŽÕ¥Õ¬Õ¡Õ© - 24 Õ¡ÕºÖ€Õ«Õ¬Õ«, 1996Õ©. Ô±Õ´Õ¥Ö€Õ«Õ¯Õ¡ÕµÕ« Õ°Ö€Õ¥Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ°Õ¡Õ´Õ¡ÕµÕ¶Ö"Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ´Õ«Õ¸Ö'Õ©ÕµÕ¸Ö'Õ¶ - 7 Õ¶Õ¸ÕµÕ¥Õ´Õ¢Õ¥Ö€Õ«, 1989Õ©. Õ"Ô±Ô¿-Õ«` ÖƒÕ¸Ö"Ö€Õ¡Õ´Õ¡Õ½Õ¶Õ¸Ö'Õ©ÕµÕ¸Ö'Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« ÕºÕ¡Õ·Õ¿ÕºÕ¡Õ¶Õ¸Ö'Õ©ÕµÕ¡Õ¶ Ö‡ Õ­Õ¿Ö€Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶Õ¸Ö'Õ©ÕµÕ¸Ö'Õ¶Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ¯Õ¡Õ¶Õ­Õ¡Ö€Õ£Õ¥Õ¬Õ´Õ¡Õ¶ Õ¥Õ¶Õ©Õ¡Õ°Õ¡Õ¶Õ±Õ¶Õ¡ÕªÕ¸Õ²Õ¸Õ¾ - 2 Õ°Õ¸Ö'Õ¬Õ«Õ½Õ«, 1985Õ©. ÔºÕ¸Õ²Õ¸Õ¾Õ¸Ö'Ö€Õ¤Õ¶Õ¥Ö€Õ« Õ´Õ·Õ¿Õ¡Õ¯Õ¡Õ¶ Õ¤Õ¡Õ¿Õ¡Ö€Õ¡Õ¶, Õ¤Õ¡Õ¿Õ¡Ö€Õ¡Õ¶Õ« Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö'Õ´ - 16 Õ¡ÕºÖ€Õ«Õ¬Õ«, 1984Õ©. Եկեղեցիների համաշխարհային խորհուրդ - 10 օգոստոսի, 1983թ. Õ"Ô±Ô¿-Õ« Õ£Õ¬Õ­Õ¡Õ¾Õ¸Ö€ Õ¡Õ½Õ¡Õ´Õ¢Õ¬Õ¥Õ¡ÕµÕ« Õ¸Ö€Õ¸Õ·Õ¸Ö'Õ´ - 9 Õ¤Õ¥Õ¯Õ¿Õ¥Õ´Õ¢Õ¥Ö€, 1948Õ©. ՄԱԿ-ի ռազմական հանցագործությունների հանձնաժողովի զեկույց - 28 մայիսի, 1948թ. Ամբողջական հոդվածը՝ tert.am